Sự hình thành Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam kéo theo nhu cầu xây dựng một cơ chế giải quyết tranh chấp chuyên nghiệp, nhanh chóng và phù hợp với thông lệ quốc tế. Vì vậy, khái niệm “Tòa án trọng tài quốc tế tại IFC” đang nhận được sự quan tâm lớn từ doanh nghiệp, nhà đầu tư nước ngoài và bộ phận pháp chế. Tuy nhiên, đây không phải thuật ngữ chính thức được sử dụng trong pháp luật Việt Nam.
Luật số 150/2025/QH15 thành lập Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế, thuộc hệ thống Tòa án nhân dân. Tòa án này vừa giải quyết tranh chấp đầu tư, kinh doanh, vừa xử lý nhiều yêu cầu liên quan đến hoạt động trọng tài trong nước và quốc tế. Luật được ban hành ngày 11/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/01/2026. Trong bài viết tham khảo này, “IFC” được sử dụng theo nghĩa Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam.
Tòa án trọng tài quốc tế tại IFC là gì?
“Tòa án trọng tài quốc tế tại IFC” là cách gọi phổ biến nhưng chưa chính xác về mặt pháp lý. Trên thực tế, cần phân biệt hai cơ chế độc lập:
- Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế là cơ quan xét xử thuộc hệ thống Tòa án nhân dân.
- Trọng tài thương mại hoặc trọng tài quốc tế là phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án, được tiến hành trên cơ sở thỏa thuận trọng tài của các bên.
Tòa án chuyên biệt không đồng thời là một trung tâm trọng tài và cũng không thay thế hội đồng trọng tài. Cơ quan này có thể trực tiếp xét xử tranh chấp thuộc thẩm quyền, đồng thời tiếp nhận những yêu cầu liên quan đến quá trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
Mối quan hệ giữa Tòa án chuyên biệt và trọng tài thể hiện rõ trong các hoạt động như:
- Xem xét yêu cầu liên quan đến việc trọng tài giải quyết tranh chấp.
- Công nhận và cho thi hành tại Việt Nam phán quyết của trọng tài nước ngoài.
- Áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời để bảo vệ tài sản hoặc chứng cứ.
- Thực hiện các thẩm quyền hỗ trợ trọng tài theo pháp luật về trọng tài thương mại.
Do đó, khi tìm hiểu về Tòa án trọng tài quốc tế tại IFC, doanh nghiệp nên hiểu đây là hệ sinh thái giải quyết tranh chấp gồm Tòa án chuyên biệt, trọng tài và các phương thức giải quyết tranh chấp thay thế khác.
Cơ sở pháp lý thành lập Tòa án chuyên biệt tại IFC
Nghị quyết số 222/2025/QH15 đặt nền tảng pháp lý cho việc thành lập và vận hành Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam. Nghị quyết được Quốc hội ban hành ngày 27/6/2025 và có hiệu lực từ ngày 01/9/2025.
Tiếp đó, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế số 150/2025/QH15 quy định về:
- Nhiệm vụ và quyền hạn của Tòa án chuyên biệt.
- Cơ cấu tổ chức và nhân sự.
- Thẩm quyền giải quyết vụ việc.
- Trình tự, thủ tục tố tụng.
- Thi hành bản án và quyết định.
- Thẩm phán, Thư ký Tòa án và người đại diện của các bên.
- Điều kiện bảo đảm hoạt động của Tòa án chuyên biệt.
Tòa án chuyên biệt được thành lập và đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh. Cơ cấu tổ chức gồm Tòa Sơ thẩm, Tòa Phúc thẩm và bộ máy giúp việc. Đây là Tòa án thuộc hệ thống Tòa án nhân dân, sử dụng con dấu có hình Quốc huy. Mặc dù Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam được phát triển tại Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Đà Nẵng, Luật số 150/2025/QH15 xác định trụ sở của Tòa án chuyên biệt tại Thành phố Hồ Chí Minh.
Thẩm quyền của Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế
Theo Điều 13 Luật số 150/2025/QH15, Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền giải quyết bốn nhóm vụ việc chính, trừ những vụ việc liên quan đến lợi ích công cộng hoặc lợi ích của Nhà nước.
Tranh chấp đầu tư, kinh doanh tại IFC
Tòa án có thẩm quyền giải quyết vụ việc về đầu tư, kinh doanh:
- Giữa các thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau.
- Giữa thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức hoặc cá nhân không phải thành viên.
Như vậy, không bắt buộc tất cả các bên tranh chấp đều phải là thành viên IFC. Tuy nhiên, thông thường phải có ít nhất một bên mang tư cách thành viên và vụ việc phải đáp ứng điều kiện về phạm vi thẩm quyền.
Công nhận bản án và phán quyết nước ngoài
Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền xem xét yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam:
- Bản án hoặc quyết định của Tòa án nước ngoài.
- Phán quyết của trọng tài nước ngoài.
Các bản án hoặc phán quyết này phải giải quyết tranh chấp giữa các thành viên IFC hoặc giữa thành viên IFC với chủ thể không phải thành viên. Quy định này có ý nghĩa lớn đối với ngân hàng, quỹ đầu tư, doanh nghiệp bảo hiểm, công ty công nghệ tài chính và nhà đầu tư nước ngoài có tài sản hoặc hoạt động kinh doanh tại Việt Nam.
Yêu cầu liên quan đến tố tụng trọng tài
Tòa án chuyên biệt được giải quyết những yêu cầu liên quan đến việc trọng tài giải quyết tranh chấp giữa:
- Các thành viên IFC với nhau.
- Thành viên IFC với tổ chức hoặc cá nhân khác.
Việc xử lý phải tuân thủ Luật số 150/2025/QH15, pháp luật về trọng tài thương mại và Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt.
Các vụ việc đầu tư, kinh doanh khác tại IFC
Tòa án còn có thể giải quyết các vụ việc khác liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại IFC khi có ít nhất một bên là thành viên. Phạm vi cụ thể của nhóm vụ việc này sẽ được Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn.
Có thể sử dụng tiếng Anh tại Tòa án chuyên biệt không?
Một trong những điểm mới đáng chú ý là tiếng nói và chữ viết được sử dụng trước Tòa án chuyên biệt có thể là:
- Tiếng Anh.
- Tiếng Anh kèm theo bản dịch tiếng Việt.
Bản án và quyết định của Tòa án cũng được ban hành bằng tiếng Anh hoặc bằng tiếng Anh kèm bản dịch tiếng Việt. Quy định này giúp doanh nghiệp FDI và nhà đầu tư nước ngoài giảm bớt rào cản ngôn ngữ khi giải quyết tranh chấp. Các hợp đồng, báo cáo tài chính, thư tín thương mại, tài liệu ngân hàng và chứng cứ điện tử bằng tiếng Anh có thể được xử lý thuận lợi hơn.
Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn cần kiểm soát chất lượng bản dịch, tính thống nhất của thuật ngữ và giá trị chứng minh của từng tài liệu.
Thẩm phán và luật sư nước ngoài có được tham gia không?
Thẩm phán của Tòa án chuyên biệt có thể là công dân Việt Nam hoặc người nước ngoài.
Đối với Thẩm phán là người nước ngoài, Luật đặt ra những điều kiện như:
- Đã hoặc đang là Thẩm phán nước ngoài, luật sư hoặc chuyên gia có uy tín.
- Có kiến thức phù hợp về đầu tư và kinh doanh.
- Có ít nhất 10 năm kinh nghiệm giải quyết vụ việc đầu tư, kinh doanh.
- Có năng lực tiếng Anh để xét xử.
- Không quá 75 tuổi và có đủ sức khỏe thực hiện nhiệm vụ.
Thẩm phán được Chủ tịch nước bổ nhiệm trên cơ sở đề nghị của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, với nhiệm kỳ năm năm. Người đại diện của các bên có thể là luật sư Việt Nam hoặc luật sư nước ngoài có chứng chỉ hành nghề còn hiệu lực do cơ quan có thẩm quyền nước ngoài cấp.
Đáng chú ý, pháp nhân tham gia tố tụng tại Tòa án chuyên biệt về nguyên tắc phải được luật sư đại diện, trừ trường hợp Quy tắc tố tụng có quy định khác.
Pháp luật nào được áp dụng để giải quyết tranh chấp tại IFC?
Luật số 150/2025/QH15 cho phép mức độ tự định đoạt tương đối rộng đối với các bên trong giao dịch xuyên biên giới.
Giao dịch có yếu tố nước ngoài
Khi giao dịch có ít nhất một bên là cá nhân hoặc tổ chức nước ngoài, các bên có thể thỏa thuận lựa chọn:
- Pháp luật Việt Nam.
- Pháp luật nước ngoài.
- Tập quán thương mại quốc tế.
Nếu các bên không lựa chọn hoặc thỏa thuận không xác định được hệ thống pháp luật áp dụng, pháp luật của quốc gia có mối liên hệ gắn bó nhất với quan hệ tranh chấp sẽ được xem xét áp dụng.
Giao dịch giữa các chủ thể Việt Nam
Khi các bên đều là cá nhân hoặc tổ chức Việt Nam, pháp luật điều chỉnh hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế được áp dụng.
Tranh chấp liên quan đến bất động sản
Đối với quyền sở hữu, quyền khác đối với bất động sản, thuê bất động sản hoặc sử dụng bất động sản làm tài sản bảo đảm, pháp luật của quốc gia nơi có bất động sản được áp dụng. Pháp luật nước ngoài hoặc tập quán thương mại quốc tế sẽ không được áp dụng nếu hậu quả của việc áp dụng trái với trật tự công của Việt Nam.
Doanh nghiệp vì vậy cần rà soát kỹ điều khoản luật áp dụng. Việc chỉ ghi chung chung rằng hợp đồng được điều chỉnh bởi “pháp luật quốc tế” có thể dẫn đến tranh luận về hệ thống pháp luật thực sự được lựa chọn.
Những điểm đặc thù trong thủ tục tố tụng tại Tòa án chuyên biệt
Thực hiện thủ tục trên môi trường điện tử
Nhiều hoạt động có thể được tiến hành trực tuyến, gồm:
- Nộp và xử lý đơn khởi kiện.
- Tống đạt, thông báo văn bản.
- Nộp án phí, lệ phí và chi phí tố tụng.
- Giao nộp tài liệu, chứng cứ.
- Tổ chức phiên họp và phiên tòa.
Tòa án nhân dân tối cao có trách nhiệm xây dựng Tòa án chuyên biệt điện tử phục vụ quá trình giải quyết vụ việc.
Thời hiệu có thể kéo dài sáu năm
Trừ trường hợp pháp luật điều chỉnh hoạt động tại IFC hoặc thỏa thuận giữa các bên có quy định khác, thời hiệu đối với tranh chấp đầu tư, kinh doanh và yêu cầu công nhận bản án, quyết định nước ngoài là sáu năm kể từ ngày xảy ra sự kiện dẫn đến thủ tục tố tụng.
Thời hiệu đối với các yêu cầu liên quan đến trọng tài được xác định theo pháp luật về trọng tài thương mại.
Phiên họp quản lý vụ việc
Thẩm phán có thể tổ chức phiên họp quản lý vụ việc để xác định:
- Phạm vi và vấn đề tranh chấp.
- Khả năng thương lượng hoặc hòa giải.
- Kế hoạch công bố và trao đổi chứng cứ.
- Nhu cầu sử dụng chuyên gia.
- Trình tự và thời hạn tố tụng.
- Phương thức giải quyết trực tiếp hoặc trực tuyến.
Quyết định quản lý vụ việc có giá trị bắt buộc đối với các bên. Cơ chế này giúp hạn chế việc trì hoãn và tập trung tranh tụng vào những vấn đề thực sự còn bất đồng.
Nghĩa vụ công bố chứng cứ
Các bên có nghĩa vụ công bố, xuất trình và giao nộp tài liệu, chứng cứ do mình quản lý hoặc nắm giữ, trừ trường hợp Quy tắc tố tụng quy định khác. Tài liệu gửi cho Tòa án phải được gửi cho các bên còn lại. Tài liệu không được chia sẻ có thể không được sử dụng làm căn cứ giải quyết vụ việc.
Doanh nghiệp cần xây dựng quy trình lưu trữ hợp đồng, thư điện tử, dữ liệu giao dịch và tài liệu nội bộ ngay từ khi phát sinh quan hệ thương mại.
Chứng cứ chuyên gia
Các bên có thể thỏa thuận lựa chọn chuyên gia hoặc đề nghị Tòa án chỉ định chuyên gia. Quy định này đặc biệt phù hợp với tranh chấp phức tạp về:
- Định giá doanh nghiệp.
- Công cụ tài chính và chứng khoán.
- Phái sinh và quản lý tài sản.
- Công nghệ tài chính và tài sản số.
- Kế toán, kiểm toán và thuế.
- Xây dựng, hàng hải và bảo hiểm.
Dịch vụ giải quyết tranh chấp và trọng tài của GV Lawyers
Global Vietnam Lawyers – GV Lawyers cung cấp dịch vụ giải quyết tranh chấp tại Tòa án, trọng tài và thông qua hòa giải thương mại cho doanh nghiệp, tổ chức và khách hàng trong nước, quốc tế.
Phạm vi hỗ trợ có thể bao gồm:
- Đánh giá thẩm quyền của Tòa án chuyên biệt hoặc hội đồng trọng tài.
- Rà soát điều khoản giải quyết tranh chấp và luật áp dụng.
- Tư vấn chiến lược trước khi tranh chấp phát sinh.
- Chuẩn bị đơn khởi kiện, bản tự bảo vệ và yêu cầu phản tố.
- Thu thập, đánh giá và chuẩn hóa chứng cứ.
- Đại diện khách hàng tại Tòa án hoặc trọng tài.
- Hỗ trợ đàm phán và hòa giải.
- Yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.
- Thực hiện thủ tục công nhận và thi hành phán quyết trọng tài.
- Tư vấn thi hành bản án, quyết định trong và ngoài Việt Nam.
GV Lawyers công bố phạm vi giải quyết tranh chấp gồm tranh tụng tại Tòa án, trọng tài và hòa giải thương mại; đồng thời hỗ trợ soạn thảo điều khoản trọng tài, đại diện nguyên đơn hoặc bị đơn và tư vấn thi hành phán quyết.
Cơ chế thường được gọi là Tòa án trọng tài quốc tế tại IFC thực chất bao gồm hai cấu phần khác nhau: Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế và cơ chế trọng tài thương mại, trọng tài quốc tế. Luật số 150/2025/QH15 tạo ra nhiều điểm mới như sử dụng tiếng Anh, cho phép Thẩm phán và luật sư nước ngoài tham gia, công nhận quyền lựa chọn pháp luật, quản lý vụ việc linh hoạt, giao nộp chứng cứ theo hướng chủ động và áp dụng nhiều biện pháp khẩn cấp mạnh.
Đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư, việc lựa chọn Tòa án hay trọng tài cần được xem xét ngay khi đàm phán hợp đồng. Điều khoản không rõ ràng về thẩm quyền, luật áp dụng hoặc thi hành phán quyết có thể làm tăng đáng kể thời gian, chi phí và rủi ro khi tranh chấp phát sinh. GV Lawyers có thể đồng hành cùng khách hàng trong việc rà soát giao dịch, xây dựng điều khoản giải quyết tranh chấp, đại diện tại Tòa án hoặc trọng tài và thực hiện thủ tục công nhận, thi hành bản án, phán quyết tại Việt Nam.
