Luật Bảo hiểm xã hội 2024 hiệu lực 2025 là một trong những văn bản có tác động trực tiếp đến quyền lợi của người lao động và nghĩa vụ tuân thủ của doanh nghiệp. Luật số 41/2024/QH15 được Quốc hội thông qua ngày 29/6/2024 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/7/2025. Từ thời điểm này, nhiều quy định về đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, điều kiện hưởng lương hưu, BHXH một lần, trợ cấp thai sản và xử lý hành vi chậm đóng, trốn đóng đã thay đổi đáng kể.
Với người lao động, việc nắm rõ quy định mới giúp tránh bỏ sót quyền lợi. Với doanh nghiệp, đây không chỉ là vấn đề tính và đóng BHXH mà còn liên quan trực tiếp đến quản trị nhân sự, hợp đồng lao động và nguy cơ phát sinh tranh chấp lao động.
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực khi nào?
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 mang số hiệu 41/2024/QH15, được ban hành ngày 29/6/2024 và có hiệu lực từ 01/7/2025. Luật gồm 11 chương, 141 điều và thay thế Luật Bảo hiểm xã hội 2014 cùng một số quy định liên quan kể từ ngày luật mới có hiệu lực.
Hiện nay, vì thời điểm 01/7/2025 đã qua, doanh nghiệp và người lao động cần hiểu đây là quy định đang được áp dụng, không còn là chính sách dự kiến trong tương lai.
Bên cạnh Luật số 41/2024/QH15, Chính phủ đã ban hành các văn bản hướng dẫn, trong đó có Nghị định 158/2025/NĐ-CP về BHXH bắt buộc và Nghị định 159/2025/NĐ-CP về BHXH tự nguyện, cùng có hiệu lực từ 01/7/2025.
Những điểm mới đáng chú ý của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 từ 01/7/2025
Mở rộng đối tượng phải tham gia BHXH bắt buộc
Một thay đổi doanh nghiệp cần đặc biệt lưu ý là phạm vi người thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc được mở rộng.
Theo Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, ngoài các nhóm lao động theo hợp đồng đã quen thuộc, luật còn đưa vào diện bắt buộc một số nhóm như:
- Người lao động làm việc không trọn thời gian, có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất;
- Chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh theo quy định; trong đó, theo Nghị định 158/2025/NĐ-CP, chủ hộ kinh doanh nộp thuế theo phương pháp kê khai thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc từ ngày 01/7/2025, trong khi một số chủ hộ kinh doanh khác thuộc diện tham gia từ ngày 01/7/2029;
- Một số người quản lý doanh nghiệp, quản lý hợp tác xã không hưởng tiền lương;
- Người làm việc theo thỏa thuận mang tên gọi khác nhưng thực chất có nội dung về việc làm có trả công, tiền lương và chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên.
Quy định cuối cùng đặc biệt đáng chú ý. Tên gọi của hợp đồng không phải yếu tố duy nhất quyết định có thuộc diện đóng BHXH hay không. Nếu quan hệ giữa các bên về bản chất mang đặc điểm của quan hệ lao động thì vẫn có thể phát sinh nghĩa vụ BHXH.
Điều này khiến doanh nghiệp cần rà soát kỹ các hợp đồng cộng tác viên, hợp đồng khoán việc hoặc những cách bố trí nhân sự linh hoạt khác, thay vì chỉ dựa vào tên hợp đồng để xác định nghĩa vụ.
Giảm số năm đóng BHXH tối thiểu để được hưởng lương hưu xuống 15 năm
Một trong những thay đổi được quan tâm nhiều nhất là thời gian đóng BHXH tối thiểu để đủ điều kiện hưởng lương hưu được giảm từ 20 năm xuống 15 năm, khi người lao động đáp ứng đồng thời điều kiện về tuổi nghỉ hưu theo quy định.
Luật cũng quy định cách tính lương hưu tương ứng với thời gian đóng. Đối với lao động nữ, mức 45% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH tương ứng với 15 năm đóng. Đối với lao động nam, nếu đóng từ đủ 15 năm đến dưới 20 năm thì mức hưởng được tính theo cơ chế riêng, bắt đầu từ 40% ở mốc 15 năm.
Thay đổi này mở rộng khả năng tiếp cận chế độ hưu trí cho những người có thời gian tham gia BHXH không dài.
Tuy nhiên, cần tránh hiểu rằng “đóng đủ 15 năm là lập tức được nhận lương hưu”. Người lao động vẫn phải đáp ứng điều kiện về tuổi và các điều kiện pháp luật liên quan.
Quy định về BHXH một lần thay đổi như thế nào?
Đây là nội dung dễ gây hiểu nhầm nhất khi tìm hiểu Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Luật mới không quy định xóa bỏ hoàn toàn BHXH một lần, nhưng điều kiện hưởng có sự phân biệt đáng kể dựa trên thời điểm người lao động đã tham gia BHXH.
Đối với người lao động đã có thời gian đóng BHXH trước ngày 01/7/2025, sau 12 tháng không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, không tham gia BHXH tự nguyện và có thời gian đóng chưa đủ 20 năm thì vẫn có thể thuộc trường hợp được hưởng BHXH một lần theo luật.
Ngược lại, người bắt đầu tham gia từ ngày Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực không mặc nhiên được rút BHXH một lần chỉ vì đã nghỉ việc đủ 12 tháng. Họ phải thuộc một trong các trường hợp luật quy định, chẳng hạn:
- Đủ tuổi hưởng lương hưu nhưng chưa đủ số năm đóng;
- Ra nước ngoài để định cư;
- Mắc một số bệnh nghiêm trọng theo luật;
- Suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên hoặc là người khuyết tật đặc biệt nặng;
- Một số trường hợp đặc thù khác.
Vì vậy, cách diễn đạt phổ biến rằng “từ 01/7/2025 không được rút BHXH một lần nữa” là không chính xác. Điều đúng hơn là phạm vi được hưởng BHXH một lần đã được thu hẹp đối với nhóm bắt đầu tham gia từ thời điểm luật mới có hiệu lực.
Người tham gia BHXH tự nguyện có thêm quyền lợi thai sản
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 bổ sung trợ cấp thai sản cho người tham gia BHXH tự nguyện.
Người có thời gian đóng BHXH tự nguyện, hoặc có cả thời gian đóng BHXH bắt buộc và tự nguyện từ đủ 06 tháng trở lên trong 12 tháng trước khi sinh con, có thể được hưởng trợ cấp thai sản khi đáp ứng điều kiện luật định. Mức trợ cấp theo luật là 2 triệu đồng cho mỗi con được sinh ra, đồng thời có quy định đối với thai từ 22 tuần tuổi trở lên chết trong tử cung hoặc khi chuyển dạ.
Đây là điểm khác đáng kể so với cơ chế BHXH tự nguyện trước đây vốn chủ yếu gắn với chế độ hưu trí và tử tuất.
Bổ sung trợ cấp hưu trí xã hội
Luật mới xây dựng thêm tầng an sinh dành cho người cao tuổi không có lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng.
Theo quy định, công dân Việt Nam từ đủ 75 tuổi trở lên, không hưởng lương hưu hoặc trợ cấp BHXH hằng tháng và có văn bản đề nghị thì có thể hưởng trợ cấp hưu trí xã hội. Một số người từ đủ 70 đến dưới 75 tuổi thuộc hộ nghèo hoặc cận nghèo cũng có thể thuộc diện hưởng nếu đáp ứng các điều kiện luật định.
Quy định này cho thấy Luật Bảo hiểm xã hội 2024 không chỉ điều chỉnh quan hệ đóng, hưởng BHXH truyền thống mà còn mở rộng sang cơ chế bảo đảm an sinh cho người cao tuổi.
Phân biệt rõ hành vi chậm đóng và trốn đóng BHXH
Một điểm quan trọng đối với bộ phận nhân sự, kế toán và quản trị doanh nghiệp là Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã quy định rõ hơn giữa chậm đóng và trốn đóng BHXH bắt buộc.
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 phân biệt rõ hành vi chậm đóng và trốn đóng BHXH bắt buộc, đồng thời quy định trách nhiệm và biện pháp xử lý tương ứng. Doanh nghiệp cần rà soát việc đăng ký, xác định đúng đối tượng tham gia và đóng đầy đủ, đúng thời hạn để hạn chế nguy cơ bị xác định là chậm đóng hoặc trốn đóng.
Pháp luật quy định cơ chế đôn đốc, kiểm tra và xử lý đối với hành vi chậm đóng, trốn đóng; trong một số trường hợp, thông tin về người sử dụng lao động vi phạm có thể được công khai theo quy định.
Do đó, với doanh nghiệp, BHXH cần được xem là một phần của hệ thống compliance lao động, chứ không chỉ là nghiệp vụ kê khai định kỳ.
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 ảnh hưởng thế nào đến doanh nghiệp?
Cần rà soát lại toàn bộ nhóm nhân sự đang sử dụng
Do phạm vi người tham gia BHXH bắt buộc được mở rộng, doanh nghiệp nên phân loại lại:
- Người lao động ký HĐLĐ;
- Người làm bán thời gian;
- Người quản lý doanh nghiệp;
- Nhân sự làm việc theo hợp đồng cộng tác, khoán hoặc hình thức tương tự;
- Các trường hợp đang tạm dừng hoặc chấm dứt quan hệ lao động.
Đặc biệt, khi doanh nghiệp thực hiện tái cấu trúc doanh nghiệp, việc thay đổi cơ cấu nhân sự có thể kéo theo đồng thời nhiều nghĩa vụ về lao động, tiền lương và BHXH.
Không nên tách vấn đề BHXH khỏi việc chấm dứt HĐLĐ
Khi một hợp đồng lao động chấm dứt, doanh nghiệp không chỉ cần xác định căn cứ chấm dứt mà còn phải kiểm tra nghĩa vụ liên quan đến BHXH và các quyền lợi của người lao động.
Nếu việc chấm dứt không đúng pháp luật, nghĩa vụ tài chính có thể phát sinh thêm. Trường hợp người sử dụng lao động đơn phương chấm dứt trái pháp luật có thể phải trả tiền lương, đóng BHXH, BHYT, BHTN cho khoảng thời gian người lao động không được làm việc cùng các nghĩa vụ khác theo Bộ luật Lao động.
Do đó, trước những quyết định nhân sự quan trọng, doanh nghiệp nên đánh giá đồng thời căn cứ đơn phương chấm dứt HĐLĐ và hệ quả về BHXH thay vì xử lý từng vấn đề riêng biệt.
Một số lưu ý khi áp dụng Luật Bảo hiểm xã hội 2024
Từ góc độ pháp lý, GV Lawyers lưu ý doanh nghiệp không nên chỉ cập nhật mức đóng BHXH mà bỏ qua thay đổi về đối tượng tham gia và bản chất quan hệ lao động.
Đặc biệt, nên rà soát:
- Mẫu hợp đồng và cách phân loại nhân sự;
- Danh sách người thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc;
- Tiền lương làm căn cứ đóng BHXH;
- Thời hạn đăng ký và đóng BHXH;
- Quy trình xử lý khi người lao động nghỉ việc;
- Hồ sơ trong các đợt tái cấu trúc, cắt giảm hoặc thay đổi nhân sự;
- Dữ liệu BHXH để hạn chế nguy cơ phát sinh tranh chấp sau khi quan hệ lao động đã chấm dứt.
Trường hợp có cấu trúc lao động phức tạp hoặc phát sinh bất đồng về quyền lợi, việc đánh giá hồ sơ cụ thể sẽ cần xem xét đồng thời Luật Bảo hiểm xã hội, Bộ luật Lao động và các văn bản hướng dẫn đang áp dụng.
Luật Bảo hiểm xã hội 2024 có hiệu lực từ 01/7/2025 đã thay đổi đáng kể cơ chế tham gia và hưởng BHXH tại Việt Nam. Những nội dung đáng chú ý nhất gồm mở rộng đối tượng tham gia BHXH bắt buộc, giảm số năm đóng tối thiểu để tiếp cận lương hưu xuống 15 năm, điều chỉnh điều kiện hưởng BHXH một lần, bổ sung trợ cấp thai sản cho BHXH tự nguyện và quy định rõ hơn về chậm đóng, trốn đóng.
Đối với doanh nghiệp, những thay đổi này cần được đặt trong tổng thể quản trị lao động, hợp đồng, tiền lương và tuân thủ. Việc rà soát sớm hồ sơ nhân sự và quy trình BHXH có thể giúp hạn chế đáng kể rủi ro phát sinh nghĩa vụ truy đóng hoặc tranh chấp lao động trong quá trình sử dụng và chấm dứt quan hệ lao động.
