Thị trường tín chỉ carbon Việt Nam đã bước sang giai đoạn vận hành thí điểm với hệ thống đăng ký quốc gia, cơ chế phân bổ hạn ngạch phát thải và sàn giao dịch trong nước. Tuy nhiên, không phải mọi doanh nghiệp đều có thể tự do mua bán tín chỉ carbon. Việc tham gia thị trường phụ thuộc vào quy định về hạn ngạch, điều kiện đăng ký, phương pháp tạo tín chỉ và các yêu cầu về đo đạc, báo cáo, thẩm định theo pháp luật Việt Nam. Hãy cùng xem qua bài viết tham khảo dưới đây.
Khung pháp lý điều chỉnh thị trường carbon tại Việt Nam
Điều 139 Luật Bảo vệ môi trường 2020 đặt nền tảng cho việc tổ chức và phát triển thị trường carbon trong nước. Trên cơ sở đó, Chính phủ và các bộ, ngành đã ban hành nhiều văn bản hướng dẫn nhằm hình thành hàng hóa, hệ thống đăng ký, cơ chế giao dịch và phương thức thanh toán.
Nghị định 06/2022/NĐ-CP và Nghị định 119/2025/NĐ-CP
Nghị định 06/2022/NĐ-CP là văn bản nền tảng quy định về giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ô-dôn. Nghị định này được sửa đổi đáng kể bởi Nghị định 119/2025/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 01/8/2025.
Nghị định 119/2025/NĐ-CP đã làm rõ các nội dung quan trọng như:
- Đối tượng được phân bổ và trao đổi hạn ngạch phát thải.
- Cơ chế vay mượn, chuyển giao và nộp trả hạn ngạch.
- Tỷ lệ sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ phát thải.
- Cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ trong nước.
- Điều kiện tham gia các cơ chế carbon quốc tế.
- Hoạt động của Hệ thống đăng ký quốc gia.
Đây là văn bản mà doanh nghiệp cần ưu tiên rà soát khi đánh giá nghĩa vụ phát thải hoặc phát triển dự án tạo tín chỉ carbon.
Quyết định 232/QĐ-TTg về phát triển thị trường carbon
Quyết định 232/QĐ-TTg ngày 24/01/2025 phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Theo lộ trình này, giai đoạn thí điểm kéo dài đến hết năm 2028 và thị trường được định hướng vận hành chính thức từ năm 2029.
Trong giai đoạn thí điểm, các nhiệm vụ trọng tâm gồm:
- Thiết lập Hệ thống đăng ký quốc gia.
- Tổ chức vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon.
- Phân bổ hạn ngạch cho một số lĩnh vực phát thải lớn.
- Công nhận các loại tín chỉ đủ điều kiện giao dịch.
- Nâng cao năng lực quản lý và tuân thủ của doanh nghiệp.
Từ năm 2029, phạm vi cơ sở được phân bổ hạn ngạch có thể được mở rộng. Cơ chế đấu giá hạn ngạch cũng sẽ được nghiên cứu, triển khai phù hợp với kết quả thí điểm.
Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon
Nghị định 29/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 19/01/2026, quy định trực tiếp về đăng ký, cấp mã, lưu ký, giao dịch và thanh toán hạn ngạch phát thải, tín chỉ carbon trên sàn giao dịch trong nước.
Theo mô hình được thiết kế:
- Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội cung cấp hệ thống giao dịch.
- Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam thực hiện lưu ký và thanh toán.
- Các công ty chứng khoán đủ điều kiện có thể trở thành thành viên giao dịch carbon.
- Hạn ngạch và tín chỉ phải được đăng ký, cấp mã trong nước trước khi đưa vào lưu ký và giao dịch.
Mỗi chủ thể tham gia chỉ sử dụng một tài khoản giao dịch tại thành viên giao dịch carbon. Hoạt động giao dịch carbon phải được theo dõi và hạch toán tách biệt với các hoạt động chứng khoán khác.
Hệ thống đăng ký quốc gia
Thông tư 11/2026/TT-BNNMT, có hiệu lực từ ngày 30/03/2026, quy định việc quản lý và vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon. Các quy định này sau đó được cập nhật và hợp nhất tại Văn bản hợp nhất 54/VBHN-BNNMT.
Hệ thống đăng ký quốc gia ghi nhận:
- Chủ sở hữu hạn ngạch và tín chỉ.
- Số lượng, mã trong nước và số sê-ri.
- Trạng thái của từng tài sản carbon.
- Lịch sử chuyển quyền sở hữu, ký gửi, nộp trả hoặc hủy.
- Dữ liệu kết nối với hệ thống giao dịch, lưu ký và thanh toán.
Doanh nghiệp không thể đưa một tín chỉ lên sàn chỉ bằng hợp đồng mua bán hoặc chứng nhận của một tiêu chuẩn tư nhân. Tín chỉ còn phải đáp ứng điều kiện pháp luật Việt Nam và được đăng ký trên hệ thống tương ứng.
Nghị định 112/2026/NĐ-CP về giao dịch quốc tế
Nghị định 112/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 19/5/2026, điều chỉnh việc trao đổi quốc tế kết quả giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon.
Văn bản này đặc biệt quan trọng đối với:
- Nhà đầu tư nước ngoài phát triển dự án carbon tại Việt Nam.
- Doanh nghiệp dự kiến bán tín chỉ cho đối tác ở nước ngoài.
- Giao dịch theo Điều 6.2 hoặc Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris.
- Dự án cần xác định kết quả giảm phát thải được tính cho mục tiêu của quốc gia nào.
Vì vậy, việc một dự án tạo ra tín chỉ không đồng nghĩa doanh nghiệp được tự do chuyển toàn bộ tín chỉ ra nước ngoài. Chủ dự án phải rà soát cơ chế đăng ký, thẩm quyền chấp thuận và yêu cầu tránh tính trùng kết quả giảm phát thải.
Thị trường carbon Việt Nam đang vận hành ở giai đoạn nào?
Quyết định 263/QĐ-TTg ngày 09/2/2026 đã phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải thí điểm cho giai đoạn 2025–2026, áp dụng đối với 34 nhà máy nhiệt điện, 25 cơ sở sản xuất sắt thép và 51 cơ sở sản xuất xi măng.
Tổng hạn ngạch được phê duyệt gồm:
- 243.082.392 tấn CO₂ tương đương cho năm 2025.
- 268.391.454 tấn CO₂ tương đương cho năm 2026.
Đến tháng 6/2026, hạn ngạch của giai đoạn này đã được đăng ký trên Hệ thống đăng ký quốc gia. Danh sách các tổ chức được phép giao dịch cũng được cơ quan quản lý công bố trước khi sàn bắt đầu vận hành. Ngày 29/6/2026, sàn giao dịch carbon trong nước thực hiện phiên giao dịch đầu tiên. Đây là bước chuyển quan trọng từ cơ chế phân bổ hành chính sang cơ chế xác lập giá carbon thông qua cung và cầu trên thị trường.
Trong thời gian thí điểm đến hết ngày 31/12/2028, các đơn vị vận hành sàn không thu tiền cung cấp dịch vụ. Từ ngày 01/01/2029, phí dịch vụ được áp dụng theo quy định pháp luật.
Doanh nghiệp nào được tham gia thị trường tín chỉ carbon Việt Nam?
Doanh nghiệp được phân bổ hạn ngạch
Trong giai đoạn 2025–2026, đối tượng trực tiếp trao đổi hạn ngạch chủ yếu là các cơ sở phát thải lớn thuộc ba lĩnh vực:
- Nhiệt điện.
- Sản xuất sắt thép.
- Sản xuất xi măng.
Các cơ sở này phải theo dõi lượng phát thải thực tế, quản lý hạn ngạch được phân bổ và thực hiện nghĩa vụ nộp trả sau khi kết thúc kỳ phân bổ.
Tổ chức sở hữu tín chỉ carbon
Cơ quan, tổ chức trên lãnh thổ Việt Nam có thể phát triển dự án theo cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon trong nước. Dự án phải sử dụng phương pháp tạo tín chỉ được công nhận, được thẩm định và đăng ký theo đúng thẩm quyền.
Các dự án tiềm năng có thể xuất hiện trong lĩnh vực:
- Trồng, phục hồi và bảo vệ rừng.
- Năng lượng tái tạo hoặc nâng cao hiệu quả năng lượng.
- Nông nghiệp phát thải thấp.
- Thu gom và xử lý chất thải.
- Thu hồi khí mê-tan.
- Thay đổi nhiên liệu hoặc công nghệ sản xuất.
Tuy nhiên, không phải mọi hoạt động “xanh” đều tự động tạo ra tín chỉ carbon. Dự án phải chứng minh được lượng giảm phát thải có thể đo lường, bổ sung, thẩm định và không bị tính trùng.
Cá nhân có được giao dịch trực tiếp không?
Trong giai đoạn hiện tại, người dân hoặc hộ gia đình thường không trực tiếp đặt lệnh trên sàn. Việc tham gia có thể được thực hiện thông qua doanh nghiệp, hợp tác xã, chủ rừng hoặc tổ chức đại diện triển khai chương trình carbon.
Mô hình đại diện giúp tổng hợp quy mô dự án, giảm chi phí đo đạc và bảo đảm các yêu cầu chuyên môn về đăng ký, thẩm định, báo cáo.
Doanh nghiệp được sử dụng hạn ngạch và tín chỉ carbon như thế nào?
Mua bán hạn ngạch
Cơ sở phát thải thấp hơn lượng hạn ngạch được phân bổ có thể cân nhắc bán phần hạn ngạch chưa sử dụng. Ngược lại, cơ sở có phát thải vượt hạn ngạch phải mua thêm hạn ngạch hoặc sử dụng tín chỉ đủ điều kiện để bù trừ.
Hoạt động trao đổi hạn ngạch được thực hiện trên sàn giao dịch carbon theo quy định của Nghị định 29/2026/NĐ-CP.
Vay mượn hạn ngạch
Đến hết năm 2030, cơ sở có thể vay hạn ngạch được phân bổ cho giai đoạn kế tiếp của chính mình để thực hiện nghĩa vụ hiện tại. Lượng vay không được vượt quá 15% hạn ngạch đã được phân bổ cho giai đoạn hiện tại và không được sử dụng để giao dịch.
Cơ chế này tạo sự linh hoạt cho doanh nghiệp nhưng không nên được xem là giải pháp dài hạn. Vay hạn ngạch làm giảm lượng tài sản carbon khả dụng trong kỳ tiếp theo và có thể làm tăng rủi ro tuân thủ.
Chuyển hạn ngạch chưa sử dụng sang giai đoạn sau
Sau khi hoàn thành nghĩa vụ nộp trả, cơ sở có thể chuyển phần hạn ngạch còn lại sang giai đoạn tiếp theo trong thời hạn pháp luật cho phép. Nếu doanh nghiệp không thực hiện chuyển giao hoặc nộp trả đúng thời hạn, phần hạn ngạch của giai đoạn cũ có thể bị hủy trên Hệ thống đăng ký quốc gia.
Sử dụng tín chỉ để bù trừ
Cơ sở được sử dụng tín chỉ carbon đủ điều kiện để bù trừ nghĩa vụ phát thải. Tuy nhiên, tổng lượng tín chỉ sử dụng không được vượt quá 30% lượng hạn ngạch phát thải được phân bổ cho cơ sở. Như vậy, doanh nghiệp không thể phụ thuộc hoàn toàn vào việc mua tín chỉ. Phần lớn nghĩa vụ vẫn phải được đáp ứng thông qua hạn ngạch và hoạt động giảm phát thải tại chính cơ sở.
Nộp trả hạn ngạch
Đối với mỗi giai đoạn phân bổ, cơ sở phải nộp trả lượng hạn ngạch tối thiểu tương ứng với kết quả kiểm kê phát thải trực tiếp, sau khi trừ lượng tín chỉ được phép bù trừ. Việc nộp trả được thực hiện trên Hệ thống đăng ký quốc gia trước ngày 31/12 của năm tiếp theo sau giai đoạn phân bổ. Trường hợp nộp thiếu, doanh nghiệp có thể bị xử phạt và bị trừ phần còn thiếu vào hạn ngạch của giai đoạn kế tiếp.
Doanh nghiệp nên chuẩn bị gì để tham gia thị trường?
Doanh nghiệp có thể triển khai theo sáu bước sau:
- Thứ nhất, xác định phạm vi nghĩa vụ: Doanh nghiệp cần kiểm tra cơ sở có thuộc danh mục phải kiểm kê khí nhà kính hoặc được phân bổ hạn ngạch hay không.
- Thứ hai, chuẩn hóa hệ thống dữ liệu. Cần thống nhất nguồn dữ liệu về điện, nhiên liệu, nguyên liệu, sản lượng và các hoạt động tạo phát thải.
- Thứ ba, xây dựng kế hoạch giảm phát thải: Doanh nghiệp nên so sánh chi phí đầu tư công nghệ với chi phí mua hạn ngạch hoặc tín chỉ.
- Thứ tư, rà soát tài sản carbon: Các dự án rừng, năng lượng, nông nghiệp hoặc xử lý chất thải cần được đánh giá khả năng đăng ký theo cơ chế trong nước hoặc quốc tế.
- Thứ năm, thiết lập cơ chế quản trị nội bộ: Thẩm quyền mua bán, phê duyệt giá, ký hợp đồng và quản lý tài khoản carbon phải được quy định rõ.
- Thứ sáu, thẩm định pháp lý trước giao dịch: Doanh nghiệp cần kiểm tra nguồn gốc tín chỉ, quyền sở hữu, trạng thái đăng ký và hạn chế chuyển giao trước khi ký hợp đồng.
Thị trường tín chỉ carbon Việt Nam đã bước vào giai đoạn vận hành thực tế, thay vì chỉ tồn tại dưới dạng định hướng chính sách. Việc hình thành hạn ngạch, hệ thống đăng ký và sàn giao dịch mở ra cơ hội tạo nguồn thu từ giảm phát thải, nhưng đồng thời đặt ra nghĩa vụ tuân thủ mới đối với doanh nghiệp. Doanh nghiệp không nên chỉ quan tâm đến giá mua bán tín chỉ. Những vấn đề quyết định tính an toàn của giao dịch còn gồm quyền sở hữu, chất lượng dữ liệu, phương pháp tạo tín chỉ, thủ tục đăng ký, giới hạn bù trừ và điều kiện chuyển giao quốc tế.
GV Lawyers sẵn sàng đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình rà soát nghĩa vụ phát thải, phát triển dự án carbon, xây dựng hợp đồng và thiết lập cơ chế quản trị phù hợp với thị trường mới.
