Theo Luật Xây dựng 2014, nội dung về giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng là một điều khoản bắt buộc trong hợp đồng xây dựng. Đồng thời, pháp luật cũng xác lập rõ nguyên tắc xử lý tranh chấp: tôn trọng thỏa thuận hợp đồng, bảo đảm bình đẳng, hợp tác và ưu tiên tự thương lượng trước khi đưa vụ việc sang hòa giải, trọng tài thương mại hoặc tòa án.
Đối với chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị tư vấn, ban quản lý dự án hay đội ngũ luật sư nội bộ, việc nắm đúng cơ chế pháp lý sẽ giúp lựa chọn phương án xử lý phù hợp, tiết kiệm thời gian và bảo vệ tốt nhất quyền lợi hợp pháp của mình. Đây cũng là lý do nhiều doanh nghiệp tìm đến công ty luật GV Lawyers đã có kinh nghiệm chuyên sâu trong lĩnh vực xây dựng để được hỗ trợ từ giai đoạn rà soát hợp đồng, thu thập hồ sơ đến tham gia đàm phán và giải quyết tranh chấp.
Tổng quan về tranh chấp thi công xây dựng
Tranh chấp thi công xây dựng là mâu thuẫn phát sinh giữa các bên trong quá trình thực hiện hợp đồng thi công xây dựng công trình. Tranh chấp có thể xuất hiện ở nhiều giai đoạn, từ chuẩn bị thi công, triển khai công việc, nghiệm thu, thanh toán, bảo hành cho đến quyết toán và thanh lý hợp đồng.
Trong thực tế, các nhóm tranh chấp phổ biến thường gồm:
Tranh chấp về tiến độ thi công
Đây là dạng tranh chấp rất thường gặp khi nhà thầu chậm tiến độ, chủ đầu tư bàn giao mặt bằng không đúng cam kết, hồ sơ thiết kế thay đổi liên tục hoặc phát sinh sự kiện bất khả kháng nhưng các bên không thống nhất được trách nhiệm kéo dài thời gian thực hiện hợp đồng.
Tranh chấp về khối lượng, chất lượng và nghiệm thu
Nhiều vụ việc phát sinh do xác định không thống nhất về khối lượng thực tế, chất lượng vật liệu, tiêu chuẩn kỹ thuật, biên bản nghiệm thu từng phần hoặc nghiệm thu hoàn thành. Nếu hồ sơ hiện trường không được lập đầy đủ, tranh chấp rất dễ leo thang.
Tranh chấp về thanh toán, điều chỉnh giá hợp đồng
Việc chậm thanh toán, cắt giảm giá trị thanh toán, không chấp nhận chi phí phát sinh hoặc bất đồng về điều chỉnh đơn giá thường là nguyên nhân trực tiếp khiến quan hệ giữa chủ đầu tư và nhà thầu trở nên căng thẳng.
Tranh chấp về phạt vi phạm, bồi thường thiệt hại, chấm dứt hợp đồng
Luật Xây dựng quy định thưởng, phạt và bồi thường thiệt hại phải được các bên thỏa thuận và ghi nhận trong hợp đồng; với công trình sử dụng vốn nhà nước, mức phạt hợp đồng không vượt quá 12% giá trị phần hợp đồng bị vi phạm. Ngoài khoản phạt theo thỏa thuận, bên vi phạm còn có thể phải bồi thường thiệt hại cho bên kia hoặc bên thứ ba nếu có.
Nguyên tắc giải quyết tranh chấp thi công xây dựng
Khi xử lý tranh chấp, có ba nguyên tắc mà doanh nghiệp và người hành nghề pháp lý cần đặc biệt lưu ý.
Tôn trọng hợp đồng đã ký
Hợp đồng là nền tảng pháp lý đầu tiên để xem xét trách nhiệm của mỗi bên. Phần lớn tranh chấp thi công xây dựng đều xoay quanh cách hiểu và cách thực hiện điều khoản hợp đồng: phạm vi công việc, hồ sơ ưu tiên áp dụng, mốc tiến độ, điều kiện thanh toán, tiêu chuẩn nghiệm thu, phạt vi phạm, chấm dứt hợp đồng.
Vì vậy, muốn giải quyết tranh chấp thi công xây dựng hiệu quả, bước đầu tiên luôn là đọc lại toàn bộ hợp đồng, phụ lục, bản vẽ, biên bản họp, văn bản chỉ đạo hiện trường và hồ sơ nghiệm thu.
Ưu tiên thương lượng, hợp tác
Pháp luật xây dựng không khuyến khích các bên đưa vụ việc đi kiện ngay từ đầu. Trái lại, Luật Xây dựng yêu cầu các bên có trách nhiệm tự thương lượng giải quyết tranh chấp trước. Đây là cơ chế giúp duy trì quan hệ hợp tác, tránh đứt gãy tiến độ dự án và giảm đáng kể chi phí pháp lý.
Chuyển sang cơ chế tài phán khi thương lượng không hiệu quả
Khi thương lượng không đạt kết quả, các bên có thể lựa chọn hòa giải, trọng tài thương mại hoặc tòa án. Việc chọn cơ chế nào phụ thuộc vào điều khoản tranh chấp trong hợp đồng, giá trị vụ việc, tính bảo mật, nhu cầu về tốc độ giải quyết và khả năng thi hành phán quyết.
Trình tự giải quyết tranh chấp thi công xây dựng
Để tránh xử lý cảm tính, các bên nên bám theo một quy trình rõ ràng.
Bước 1: Xác định chính xác bản chất tranh chấp
Cần làm rõ tranh chấp phát sinh từ nghĩa vụ nào: tiến độ, chất lượng, thanh toán, khối lượng, điều chỉnh hợp đồng hay chấm dứt hợp đồng. Việc xác định sai bản chất tranh chấp có thể khiến yêu cầu pháp lý đưa ra không phù hợp và làm suy yếu vị thế đàm phán.
Hồ sơ cần rà soát
- Hợp đồng và phụ lục hợp đồng
- Hồ sơ mời thầu, hồ sơ dự thầu hoặc hồ sơ đề xuất
- Bản vẽ, chỉ dẫn kỹ thuật, nhật ký công trình
- Biên bản nghiệm thu, xác nhận khối lượng, biên bản họp
- Văn bản yêu cầu, thông báo vi phạm, thư khiếu nại
- Chứng từ thanh toán, đối chiếu công nợ, hồ sơ phát sinh
Bước 2: Thông báo và thương lượng
Thông thường, bên bị ảnh hưởng cần gửi văn bản thông báo vi phạm hoặc khiếu nại cho bên còn lại, nêu rõ hành vi vi phạm, căn cứ hợp đồng, yêu cầu khắc phục và thời hạn phản hồi. Đây là bước rất quan trọng vì vừa thể hiện thiện chí, vừa tạo chứng cứ cho giai đoạn giải quyết tiếp theo.
Nhiều doanh nghiệp thất thế khi tranh chấp ra trọng tài hoặc tòa án vì đã trao đổi quá nhiều qua điện thoại, tin nhắn miệng, nhưng lại thiếu văn bản chính thức chứng minh mình đã phản đối đúng lúc và đúng nội dung.
Bước 3: Hòa giải hoặc ban xử lý tranh chấp
Nếu hợp đồng có quy định về hòa giải hoặc thành lập ban xử lý tranh chấp, các bên nên sử dụng đúng cơ chế đã thống nhất. Theo Nghị định 37/2015/NĐ-CP, ban xử lý tranh chấp có thể được lập ngay khi ký hợp đồng hoặc sau khi phát sinh tranh chấp; kết luận hòa giải sẽ có giá trị ràng buộc nếu không bị phản đối trong 28 ngày kể từ ngày các bên nhận được kết luận. Chi phí của ban xử lý tranh chấp về nguyên tắc do mỗi bên chịu một nửa, trừ trường hợp có thỏa thuận khác.
Bước 4: Trọng tài thương mại hoặc tòa án
Khi không đạt được kết quả ở các bước trước, tranh chấp sẽ được đưa ra cơ quan tài phán có thẩm quyền theo thỏa thuận trong hợp đồng và quy định pháp luật.
Giải quyết bằng trọng tài thương mại
Trọng tài phù hợp với các tranh chấp có giá trị lớn, nội dung kỹ thuật phức tạp, cần bảo mật thông tin và muốn rút ngắn thời gian xử lý. Với các hợp đồng xây dựng thương mại, đây là lựa chọn khá phổ biến nếu điều khoản trọng tài được soạn đúng từ đầu.
Giải quyết tại tòa án
Tòa án là phương án được áp dụng khi không có thỏa thuận trọng tài hợp lệ hoặc một trong các bên muốn sử dụng cơ chế tố tụng nhà nước. Ưu điểm của tòa án là tính cưỡng chế thi hành cao, nhưng thời gian giải quyết thường dài hơn và hồ sơ chứng cứ phải được chuẩn bị rất kỹ.
Những lưu ý quan trọng khi giải quyết tranh chấp thi công xây dựng
Soạn điều khoản tranh chấp chặt chẽ ngay từ đầu
Rất nhiều tranh chấp không khó ở nội dung vi phạm, mà khó ở chỗ hợp đồng quy định quá chung chung về phương thức xử lý. Điều khoản tranh chấp nên làm rõ: trình tự thương lượng, thời hạn phản hồi, cơ chế hòa giải, lựa chọn trọng tài hay tòa án, địa điểm giải quyết, luật áp dụng và ngôn ngữ sử dụng.
Chứng cứ phải được thu thập liên tục trong suốt quá trình thi công
Không ít bên chỉ bắt đầu gom hồ sơ khi vụ việc đã đổ vỡ. Đây là sai lầm lớn. Trong các tranh chấp thi công xây dựng, nhật ký công trình, email chỉ đạo, biên bản họp, xác nhận khối lượng, ảnh chụp hiện trường và văn bản phản đối đúng thời điểm có giá trị rất lớn.
Đánh giá đúng mục tiêu trước khi chọn cách xử lý
Có vụ việc nên ưu tiên đàm phán để bảo toàn dự án. Có vụ việc cần phong tỏa chứng cứ và chuẩn bị khởi kiện sớm để tránh hết thời hiệu hoặc phát sinh thiệt hại lớn hơn. Vì vậy, chiến lược pháp lý cần gắn với mục tiêu thương mại của doanh nghiệp, không chỉ nhìn ở góc độ thắng thua tố tụng.
Vai trò của luật sư trong tranh chấp thi công xây dựng
Đối với tranh chấp xây dựng, luật sư không chỉ tham gia khi vụ việc đã ra trọng tài hoặc tòa án. Trên thực tế, luật sư nên xuất hiện sớm từ giai đoạn:
- Rà soát hợp đồng thi công xây dựng;
- Tư vấn điều khoản phạt, bồi thường, điều chỉnh giá, tiến độ;
- Hỗ trợ soạn thông báo vi phạm, khiếu nại, phản hồi pháp lý;
- Đại diện thương lượng, hòa giải;
- Xây dựng hồ sơ chứng cứ;
- Tham gia tố tụng tại trọng tài hoặc tòa án.
Với các tranh chấp có giá trị lớn, đòi hỏi hiểu đồng thời về hợp đồng, kỹ thuật thi công và chiến lược xử lý tranh chấp, việc đồng hành cùng một đơn vị chuyên nghiệp như GLOBAL VIETNAM LAWYERS có thể giúp khách hàng tiết kiệm đáng kể thời gian, chi phí và hạn chế rủi ro leo thang. Đây cũng là lợi thế của một công ty luật Việt Nam có kinh nghiệm thực tiễn trong tư vấn doanh nghiệp, xây dựng và giải quyết tranh chấp thương mại.
Giải quyết tranh chấp thi công xây dựng là quá trình đòi hỏi sự kết hợp giữa hiểu biết pháp luật, kỹ năng quản trị hồ sơ và chiến lược xử lý phù hợp với mục tiêu của từng dự án. Pháp luật hiện hành đặt ra nguyên tắc rõ ràng: tôn trọng hợp đồng, ưu tiên thương lượng, sau đó mới chuyển sang hòa giải, trọng tài thương mại hoặc tòa án. Đồng thời, nội dung giải quyết tranh chấp phải được ghi nhận trong hợp đồng xây dựng ngay từ đầu để tạo hành lang pháp lý đầy đủ khi rủi ro phát sinh.
Nếu doanh nghiệp, chủ đầu tư hoặc nhà thầu đang gặp vướng mắc liên quan đến hợp đồng thi công, chậm tiến độ, thanh toán, nghiệm thu, phạt vi phạm hoặc bồi thường thiệt hại, việc tham vấn luật sư sớm luôn là lựa chọn thận trọng hơn so với chờ tranh chấp bùng phát.
