Trí tuệ nhân tạo đang được sử dụng rộng rãi để tạo ra hình ảnh, bài viết, video, âm nhạc, mã nguồn và nhiều loại nội dung số khác. Điều này mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp, nhà sáng tạo nội dung và startup công nghệ. Tuy nhiên, việc sử dụng AI cũng đặt ra nhiều câu hỏi pháp lý quan trọng: nội dung do AI tạo ra có được bảo hộ quyền tác giả không, ai là tác giả, doanh nghiệp có được thương mại hóa đầu ra AI hay không, và làm sao để hạn chế rủi ro xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của bên thứ ba?
Tại Việt Nam, vấn đề bản quyền nội dung AI tạo ra cần được xem xét theo pháp luật sở hữu trí tuệ, pháp luật về trí tuệ nhân tạo, điều khoản sử dụng của từng nền tảng AI và các quy định liên quan đến dữ liệu, hợp đồng, bảo vệ người tiêu dùng và cạnh tranh thương mại.
Nội dung AI tạo ra có được bảo hộ quyền tác giả không?
Không phải mọi nội dung do AI tạo ra đều mặc nhiên được bảo hộ quyền tác giả. Nguyên tắc quan trọng là tác phẩm được bảo hộ cần thể hiện sự sáng tạo của con người và đáp ứng điều kiện bảo hộ theo pháp luật sở hữu trí tuệ.
AI không nên được xem là tác giả độc lập theo nghĩa truyền thống. AI là công cụ kỹ thuật có khả năng xử lý dữ liệu và tạo ra đầu ra dựa trên mô hình, thuật toán và dữ liệu đầu vào. Vì vậy, khi xem xét khả năng bảo hộ quyền tác giả đối với nội dung có sử dụng AI, cần đánh giá mức độ đóng góp sáng tạo của con người trong quá trình tạo ra tác phẩm.
Trường hợp nội dung do AI tạo ra hoàn toàn tự động
Nếu nội dung được tạo ra hoàn toàn tự động, không có sự lựa chọn, sắp xếp, biên tập, chỉnh sửa hoặc quyết định sáng tạo đáng kể từ con người, khả năng được bảo hộ quyền tác giả sẽ rất hạn chế.
Ví dụ, người dùng chỉ nhập một câu lệnh rất đơn giản và nhận về hình ảnh, đoạn văn hoặc bản nhạc do hệ thống tự động tạo ra, không có thêm bất kỳ chỉnh sửa hoặc lựa chọn sáng tạo nào. Trong trường hợp này, rất khó để chứng minh dấu ấn sáng tạo của con người đối với kết quả cuối cùng.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là bất kỳ ai cũng có thể tự do sao chép hoặc khai thác nội dung này trong mọi trường hợp. Việc sử dụng nội dung AI vẫn cần xem xét điều khoản sử dụng của nền tảng AI, quyền của bên thứ ba, dữ liệu đầu vào, nhãn hiệu, hình ảnh cá nhân, bí mật kinh doanh và các nghĩa vụ pháp lý khác.
Trường hợp AI được sử dụng như công cụ hỗ trợ sáng tạo
Nếu con người có đóng góp đáng kể và mang tính quyết định vào quá trình sáng tạo, nội dung có sử dụng AI có thể có cơ sở để được xem xét bảo hộ. Đóng góp của con người có thể thể hiện qua việc xây dựng ý tưởng, lựa chọn dữ liệu đầu vào, thiết kế cấu trúc, viết prompt phức tạp, chọn lọc kết quả, chỉnh sửa, biên tập, phối hợp nhiều đầu ra hoặc quyết định hình thức thể hiện cuối cùng.
Ví dụ, một nhà thiết kế sử dụng AI để tạo nhiều phương án hình ảnh, sau đó tự lựa chọn, chỉnh sửa bố cục, phối màu, thêm yếu tố đồ họa, xử lý hậu kỳ và hoàn thiện tác phẩm theo ý tưởng sáng tạo riêng. Trong trường hợp này, AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ, còn dấu ấn sáng tạo của con người vẫn có thể được thể hiện trong tác phẩm cuối cùng.
Doanh nghiệp hoặc cá nhân muốn đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm có sử dụng AI nên chuẩn bị tài liệu chứng minh quá trình sáng tạo, bao gồm bản phác thảo, prompt, các phiên bản chỉnh sửa, ghi chú sáng tạo, file làm việc và thông tin thể hiện vai trò của con người trong việc tạo ra tác phẩm.
Có được thương mại hóa nội dung do AI tạo ra không?
Việc thương mại hóa nội dung AI tạo ra không chỉ phụ thuộc vào khả năng được bảo hộ quyền tác giả. Doanh nghiệp cần kiểm tra nhiều yếu tố khác nhau trước khi sử dụng đầu ra AI để bán sản phẩm, quảng cáo, xuất bản, thiết kế bao bì, tạo mã nguồn, sản xuất nội dung truyền thông hoặc đưa vào sản phẩm thương mại.
Các yếu tố cần rà soát bao gồm:
- Điều khoản sử dụng của công cụ AI;
- Quyền thương mại đối với đầu ra;
- Nguồn dữ liệu đầu vào;
- Khả năng đầu ra trùng hoặc tương tự đáng kể với tác phẩm đã có;
- Việc sử dụng hình ảnh, giọng nói, tên tuổi hoặc dấu hiệu nhận diện của cá nhân;
- Rủi ro xâm phạm nhãn hiệu, kiểu dáng, quyền tác giả hoặc quyền liên quan;
- Nghĩa vụ gắn nhãn hoặc thông báo nội dung do AI tạo ra trong trường hợp pháp luật yêu cầu.
Doanh nghiệp không nên mặc định rằng mọi nội dung do AI tạo ra đều có thể dùng tự do cho mục đích thương mại. Đối với các sản phẩm quan trọng như chiến dịch quảng cáo, thiết kế thương hiệu, nội dung xuất bản, mã nguồn phần mềm hoặc tài sản số, nên có bước rà soát pháp lý trước khi công bố hoặc thương mại hóa.
Rủi ro về dữ liệu đầu vào và dữ liệu huấn luyện
Một vấn đề quan trọng khác là tính hợp pháp của dữ liệu đầu vào và dữ liệu huấn luyện. Nếu hệ thống AI được huấn luyện hoặc vận hành bằng dữ liệu có chứa tác phẩm được bảo hộ, dữ liệu cá nhân, hình ảnh cá nhân, mã nguồn có giấy phép hạn chế hoặc nội dung thu thập trái phép, doanh nghiệp có thể đối mặt với rủi ro pháp lý.
Đối với doanh nghiệp phát triển mô hình AI, cần rà soát nguồn dữ liệu, giấy phép sử dụng, điều khoản của website hoặc nền tảng nơi dữ liệu được thu thập, quyền của chủ sở hữu nội dung và nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân. Đối với doanh nghiệp chỉ sử dụng công cụ AI của bên thứ ba, cũng cần kiểm tra điều khoản nền tảng, quyền sử dụng đầu ra và giới hạn trách nhiệm của nhà cung cấp.
Một chiến lược dữ liệu an toàn nên bao gồm việc sử dụng bộ dữ liệu có giấy phép rõ ràng, lưu lại bằng chứng về nguồn dữ liệu, phân quyền truy cập, loại bỏ dữ liệu nhạy cảm không cần thiết và thiết lập quy trình xử lý khi có yêu cầu gỡ bỏ hoặc khiếu nại từ chủ sở hữu quyền.
Định giá và thương mại hóa tài sản trí tuệ AI
Nội dung, phần mềm, cơ sở dữ liệu, mô hình, nhãn hiệu, bí mật kinh doanh và các tài sản công nghệ liên quan đến AI có thể tạo ra giá trị kinh tế đáng kể cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, để khai thác hiệu quả, doanh nghiệp cần xác định rõ tài sản nào có thể được bảo hộ, tài sản nào nên được bảo mật, tài sản nào có thể chuyển nhượng, cấp phép hoặc đưa vào hồ sơ gọi vốn.
Việc định giá tài sản trí tuệ AI cần dựa trên nhiều yếu tố như tính độc đáo, khả năng khai thác thương mại, mức độ bảo hộ pháp lý, chi phí phát triển, doanh thu dự kiến, phạm vi sử dụng, rủi ro tranh chấp và khả năng chuyển giao.
Tài sản trí tuệ có thể được sử dụng trong các giao dịch thương mại như cấp phép, chuyển nhượng, góp vốn, hợp tác phát triển, M&A hoặc gọi vốn đầu tư nếu đáp ứng điều kiện pháp luật và được ghi nhận bằng hồ sơ phù hợp. Doanh nghiệp nên tránh định giá tài sản AI chỉ dựa trên kỳ vọng thị trường mà không có hồ sơ quyền, tài liệu kỹ thuật và căn cứ pháp lý rõ ràng.
Doanh nghiệp cần chuẩn bị gì khi sử dụng nội dung AI?
Để hạn chế rủi ro, doanh nghiệp nên thực hiện các bước sau:
- Xác định rõ công cụ AI được sử dụng và điều khoản sử dụng của công cụ đó.
- Lưu lại quá trình tạo lập nội dung, bao gồm prompt, bản nháp, phiên bản chỉnh sửa và quyết định sáng tạo của con người.
- Rà soát đầu ra để tránh trùng lặp hoặc tương tự đáng kể với tác phẩm, nhãn hiệu, hình ảnh hoặc nội dung của bên thứ ba.
- Kiểm tra quyền thương mại hóa đầu ra AI trước khi dùng trong quảng cáo, xuất bản, thiết kế, phần mềm hoặc sản phẩm bán ra thị trường.
- Gắn nhãn hoặc thông báo nội dung do AI tạo ra nếu thuộc trường hợp pháp luật yêu cầu.
- Thiết lập quy trình nội bộ về sử dụng AI trong sáng tạo nội dung, marketing, thiết kế và phát triển phần mềm.
- Tham vấn luật sư khi nội dung AI được dùng làm tài sản thương mại quan trọng hoặc đưa vào giao dịch có giá trị lớn.
GV Lawyers có thể hỗ trợ gì?
GV Lawyers cung cấp dịch vụ tư vấn sở hữu trí tuệ và pháp lý công nghệ cho doanh nghiệp, nhà sáng tạo và startup sử dụng AI, bao gồm:
- Tư vấn khả năng bảo hộ quyền tác giả đối với nội dung có sử dụng AI;
- Rà soát điều khoản sử dụng của nền tảng AI và quyền thương mại hóa đầu ra;
- Tư vấn rủi ro xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan, nhãn hiệu, hình ảnh cá nhân và dữ liệu cá nhân;
- Hỗ trợ chuẩn bị hồ sơ đăng ký quyền tác giả đối với tác phẩm có yếu tố AI;
- Tư vấn bảo hộ mã nguồn phần mềm, cơ sở dữ liệu, nhãn hiệu, bí mật kinh doanh và tài sản công nghệ;
- Soạn thảo hợp đồng cấp phép, chuyển nhượng, hợp tác khai thác hoặc thương mại hóa tài sản trí tuệ;
- Tư vấn định giá, góp vốn, M&A hoặc giao dịch thương mại liên quan đến tài sản trí tuệ AI;
- Hỗ trợ xử lý khiếu nại, tranh chấp hoặc yêu cầu gỡ bỏ liên quan đến nội dung AI.
Bản quyền nội dung AI tạo ra tại Việt Nam phụ thuộc chủ yếu vào mức độ đóng góp sáng tạo của con người, điều kiện bảo hộ theo pháp luật sở hữu trí tuệ và các yếu tố pháp lý liên quan đến dữ liệu, hợp đồng, nền tảng AI và quyền của bên thứ ba.
Doanh nghiệp không nên xem AI là “vùng tự do bản quyền”, cũng không nên mặc định rằng mọi đầu ra AI đều không có giá trị pháp lý. Cách tiếp cận an toàn là xác định rõ vai trò của con người, lưu giữ bằng chứng sáng tạo, kiểm tra quyền thương mại hóa và xây dựng chiến lược bảo hộ tài sản trí tuệ phù hợp.
Hãy liên hệ Global Vietnam Lawyers để được tư vấn về bản quyền nội dung AI tạo ra, đăng ký quyền tác giả, rà soát rủi ro và xây dựng chiến lược thương mại hóa tài sản trí tuệ AI.
